Śledztwo w sprawie włoskich ośrodków dla migrantów w Albanii z nagrodą Parlamentu Europejskiego

Nagroda

Nagroda Parlamentu Europejskiego im. Daphne Caruany Galizii za dziennikarstwo za rok 2026 została przyznana w środę, 21 października, za śledztwo dotyczące porozumienia, na mocy którego Włochy zbudowały na terytorium Albanii ośrodek detencyjny oraz ośrodek przetwarzania wniosków azylowych. Autorami materiału są Włoch Giacomo Zandonini oraz Holenderka Maite Vermeulen, a tekst opublikowano na holenderskiej platformie De Correspondent. Przedstawiciel niezależnego jury, złożonego z dziennikarzy ze wszystkich państw członkowskich UE, wręczył nagrodę podczas ceremonii w sali prasowej im. Daphne Caruany Galizii w Parlamencie w Strasburgu. W wydarzeniu uczestniczyły przewodnicząna Parlamentu Roberta Metsola oraz wiceprzewodnicząca Pina Picierno, odpowiedzialna za nagrodę.

Selekcja zgłoszeń

Między 4 maja a 31 lipca 2026 r. setki dziennikarzy z 27 krajów UE nadesłały swoje prace. Jury wybrało dziesięciu finalistów spośród 344 zgłoszeń, a następnie wyłoniło zwycięzcę.

Ustalenia śledztwa

Autorzy przez ponad 18 miesięcy badali, w jaki sposób umowa miała służyć przechwytywaniu osób próbujących nielegalnie wjechać do Włoch i przenoszeniu ich do Albanii, kraju spoza UE. Tam ich wnioski o azyl były odrzucane w ramach przyspieszonych procedur, a osoby te odsyłano do krajów pochodzenia. Śledztwo wskazuje na 259 mln euro wydatków publicznych Włoch w ciągu pierwszych dwóch lat programu, który obsłużył zaledwie 256 osób. Obłożenie pozostawało niskie, ponieważ włoskie sądy wielokrotnie odmawiały zatwierdzenia detencji, zmuszając do sprowadzania migrantów z powrotem do Włoch. Pierwotny program obejmował mężczyzn uratowanych na morzu z krajów uznanych przez Włochy za bezpieczne, głównie z Bangladeszu i Egiptu, a sędziowie kwestionowali te klasyfikacje.

Kluczowe daty

Prace rozpoczęły się w październiku 2024 r., krótko po przetransportowaniu pierwszych osób do ośrodków, a raport opublikowano w styczniu. Zgłoszenia do nagrody otwarto 4 maja 2026 r., a zamknięto 31 lipca 2026 r., przed wręczeniem nagrody 21 października 2026 r.

Dostęp i przejrzystość

Autorzy twierdzą, że przez ponad rok pracy nigdy nie uzyskali pozwolenia na wejście do ośrodków. Zapytania kierowane do włoskiego rządu, MSW i prefektur przyniosły niewiele odpowiedzi, a niektóre odrzucone wnioski były zaskarżane w trybie odwoławczym. Dokumenty z Holandii, w tym 70 pozycji takich jak e-maile dotyczące spotkań, ocen i wymiany informacji na temat umowy Włochy-Albania, okazały się bardziej użyteczne. Zandonini opisał główną trudność w prostych słowach.

Największą przeszkodą był dostęp do informacji.

Zandonini stwierdził, że strona włoska była znacznie mniej przejrzysta w kwestii danych finansowych oraz warunków i liczby przetrzymywanych osób. Rządy Włoch i Albanii odmówiły komentarza w sprawie danych zebranych przez autorów.

Reakcje

Vermeulen powiedziała agencji ANSA, że takie porozumienia z krajami spoza UE niosą ze sobą ryzyko dla praw człowieka, wysokie koszty i przynoszą niewielkie rezultaty. Stwierdziła, że tworzenie takich placówek poza UE stało się niemal standardową praktyką wśród europejskich rządów i zauważyła, że rząd Holandii prowadzi negocjacje z Rwandą. Ma nadzieję, że nagroda i śledztwo posłużą jako ostrzeżenie dla rządów przyspieszających zawieranie takich umów. Włoska europosłanka Cecilia Strada z Partii Demokratycznej, która odwiedzała ośrodki podczas siedmiodniowych wizyt w ciągu dwóch lat, nazwała nagrodę ważnym sygnałem i stwierdziła, że śledztwo ujawnia to, co rząd wolałby ukryć przed opinią publiczną.

Oświadczenie Parlamentu

Daphne Caruana Galizia, maltańska dziennikarka, zginęła w zamachu bombowym w 2017 r. po ujawnieniu korupcji, a nagroda honoruje jej pracę. W oświadczeniu wydanym przez Parlament Metsola postawiła sprawę jasno.

Ci, którzy chcieli ją uciszyć, ponieśli porażkę.